SEMAVİ DİNLER ve DÜŞÜNCELERDE AHLAK
Dinlerde ahlak, genellikle sadece iyi bir insan olmak değil; ilahi bir iradeye uyum sağlamak ve ruhsal bir olgunluğa erişmektir. Her dinin kendine has bir üslubu olsa da hemen hepsinde “Sana yapılmasını istemediğini başkasına yapma” prensibi merkezde yer alır.
Ahlak ve etik kuralları, dinlerin ve düşüncelerin iskeletini oluşturur. Etik; adalet, dürüstlük ve saygı gibi evrensel değerleri temel alarak insan davranışlarına rehberlik eder. Her ne kadar insanoğlu pratikte bu kural ve kaidelere her zaman uymasa da, toplumsal çürüme giderek artmış olsa da hümanist insanlar sayesinde umutlar devam etmektedir. Tarihin ilk çağlarından itibaren ahlakın ve medeniyetin gelişiminde dinlerin önemli bir rol oynadığını görmekteyiz.
M.Ö. 1000–1500 yılları arasında yaşamış olan Zerdüşt dinine göre Ahura Mazda öğretisi; insanı özgür iradesiyle iyilik yapmaya, dürüstlüğe, cömertliğe ve barışçıl bir yaşama teşvik eder. Temel amaç, kötülükle (Angra Mainyu) mücadele ederek huzurlu bir toplum ve temiz bir vicdan inşa etmektir. Kızılderili ahlak anlayışına göre ise doğaya derin saygı, toplulukla uyum, paylaşım, tevazu ve Büyük Ruh inancına dayalı sürdürülebilir bir yaşam felsefesi esastır.
Semavi dinlerde ahlakın kaynağı doğrudan Tanrı’dır ve kurallar genellikle vahiy yoluyla tebliğ edilmiştir. İslam’ın temelinde güzel ahlak vardır. Hz. Muhammed’in “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” sözü bu konuda rehber kabul edilir. İslam’da adalet, dürüstlük, ana babaya hürmet ve özellikle kul hakkı kavramı büyük önem taşır. Kul hakkı, affı en zor olan haklardan biri olarak kabul edilir.
Hristiyanlığın özünde sevgi ve bağışlama vardır. İsa Peygamber’in “Düşmanlarınızı sevin” öğretisi ve On Emir, Hristiyan ahlakının temelini oluşturur.
Yahudilikte ahlak, Tanrı ile yapılan bir sözleşme gibidir. Tevrat’taki “On Emir”, hem toplumsal düzeni hem de bireysel dürüstlüğü yasalarla belirler.
Semavi dinlerin dışında kalan bazı inançlarda ve beşeri düşünce sistemlerinde de ahlak önemli bir yer tutar. Örneğin Konfüçyüsçülükte saygı, sadakat ve liyakat esastır. Aile içindeki hiyerarşi ve büyüklere hürmet, toplumsal ahlakın temel taşlarından biri olarak görülür.
Ahlak felsefesi, insan eylemlerinin temelini ve iyi-kötü kavramlarını sorgulayan geniş bir düşünce alanıdır. Tarih boyunca filozoflar, yaşam ve ahlak konusunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır.
Düşünce tarihine damga vuran bazı filozofların ahlak konusundaki görüşleri şöyledir:
Jean-Paul Sartre: “Varoluş özden önce gelir.” Yani insan önce dünyaya gelir, sonra yaptığı seçimlerle kendi özünü ve ahlakını oluşturur. İnsan özgürlüğe mahkûmdur ve bu özgürlük büyük bir sorumluluğu beraberinde getirir.
Sokrates: Ona göre hiç kimse bilerek kötülük yapmaz. Kötülük bir bilgi eksikliğidir. Ahlak bilgidir. Bir insan neyin gerçekten iyi olduğunu bilirse, zorunlu olarak ona yönelir. Bu nedenle erdem ve bilgi onun felsefesinde neredeyse eş anlamlıdır.
Aristoteles: Ahlakın merkezine mutluluğu koyar. Ona göre erdemli olmak, iki uç arasında denge kurmaktır. Örneğin cesaret, korkaklık ile delice atılganlık arasındaki dengedir.
Sonuç olarak, günümüzde birçok toplumda ciddi bir ahlak sorunu ve değer aşınması olduğu görülmektedir. Özellikle Müslüman toplumların da ahlakı yeterince içselleştiremedikleri gerçeğiyle yüzleşmek gerekmektedir.
İslami ilkelere (adalet, yolsuzlukla mücadele, hukuk, insan hakları ve ekonomik eşitlik) ne kadar uygun yaşandığını ölçen bazı çalışmalarda Müslüman ülkelerin geride kaldığı görülmektedir. Bu durum hem sosyolojik hem de yapısal birçok nedene dayanmaktadır.
İslam ülkelerinde insan hakları, hukuk, sosyal adalet ve demokrasi konularında maalesef ciddi eksiklikler bulunmaktadır. Yolsuzluk ve görevi kötüye kullanma gibi sorunlar birçok yerde sistemin bir parçası hâline gelmiştir.
İslami ilkelere uygun yaşam endekslerinde İzlanda, Yeni Zelanda, İrlanda ve İskandinav ülkeleri üst sıralarda yer alırken, İslam ülkeleri genellikle daha alt sıralarda bulunmaktadır. Bu durum acı olsa da gerçekleri görmek ve değerlendirmek gerekmektedir.
Yazıyı, Müslüman toplumların durumunu özetleyen şu sözle bitirelim:
Muhammed Abduh’un meşhur sözü:
“Batı’ya gittim, İslam’ı gördüm ama Müslüman yoktu; Doğu’ya döndüm, Müslümanları gördüm ama İslam yoktu.”
